Kościół farny św. Mateusza Starogard Gdański

Kościół farny św. Mateusza to najstarsza świątynia w Starogardzie Gdańskim i jeden z najciekawszych przykładów gotyku na Pomorzu Gdańskim. Ceglana budowla z XIV wieku wyróżnia się bazylikowym układem, który na Pomorzu był rzadkością, oraz przepięknymi szczytami zdobiącymi nawy. Wnętrze kryje średniowieczną polichromię odkrytą dopiero w latach 50. XX wieku oraz barokowe ołtarze, które przetrwały burzliwe dzieje świątyni.

To miejsce, gdzie historia splata się z legendą – według starych przekazów kościół wzniesiono na miejscu pogańskiej świątyni Swaroga.

Gotycka świątynia z czasów krzyżackich

Budowę kościoła rozpoczęli Krzyżacy tuż po osiedleniu się na lewym brzegu Wierzycy, około 1309 roku. Pierwsza faza trwała do 1309 roku i powstała wówczas niewielka świątynia odpowiadająca dzisiejszemu prezbiterium. Do 1350 roku dobudowano trzy nawy, rozdzielone filarami i nakryte gotyckim sklepieniem gwiaździstym. Świątynia otrzymała rzadki na Pomorzu układ bazylikowy – nawa główna jest wyższa od bocznych, co pozwala na oświetlenie wnętrza przez okna w górnej części.

Pierwotnie kościół nosił wezwanie Najświętszej Maryi Panny. Obecnego patrona – św. Mateusza – otrzymał już w okresie reformacji, gdy w latach 1522-1599 świątynia znajdowała się w rękach protestantów. W 1599 roku biskup Hieronim Rozrażewski odzyskał ją dla katolików.

Według legend kamienną kropielnicę w południowej kruchcie wykuto z ogromnego posągu słowiańskiego boga Swaroga, któremu miała być poświęcona pogańska świątynia stojąca wcześniej w tym miejscu.

Co warto zobaczyć we wnętrzu

Główną atrakcją jest gotycka polichromia na łuku tęczowym, odkryta podczas renowacji w latach 1954-1958. Przedstawia scenę Sądu Ostatecznego i przypisuje się ją flamandzkim malarzom. Przez wieki ukryta pod warstwami tynku, dziś stanowi najcenniejszy element wystroju.

Wnętrze wypełniają barokowe i rokokowe ołtarze oraz ambona z XVIII wieku. Szczególną uwagę zwracają dwie boczne kaplice dobudowane w XVII wieku – południowa z 1650 roku pw. Przemienienia Pańskiego (Podwyższenia Krzyża Świętego) oraz północna z 1658 roku pw. św. Barbary. Obie urozmaicają zwartą bryłę budowli.

Na zewnętrznej ścianie zachowały się okrągłe wgłębienia w cegłach – ślady krzesania ognia na potrzeby kultowe w dawnych czasach. Od strony południowej znajduje się kamienna tablica epitafijna z wizerunkiem Fabiana Legendorfa-Mgowskiego, starosty starogardzkiego i wojewody pomorskiego, który zmarł w 1483 roku.

Szczyty, które wyróżniają się na Pomorzu

Architektoniczną wizytówką kościoła są okazałe szczyty wieńczące nawę główną i boczne. Zdobione ażurowymi prześwitami, sterczynami i maswerkami należą do najpiękniejszych na Pomorzu – porównywalne są tylko ze szczytami niektórych kościołów gdańskich i katedrą w Pelplinie.

Ceglana bryła kościoła, widoczna z daleka dzięki położeniu na skarpie nad Wierzycą, stanowi ważny punkt w panoramie miasta. Wolnostojąca dzwonnica została wzniesiona dopiero w 1996 roku – wcześniej wieża znajdowała się we wschodnim zakończeniu południowej nawy, ale rozebrano ją w 1796 roku.

Burzliwa historia przez wieki

Kościół przetrwał pożary w latach 1461, 1484 i 1665, potop szwedzki w 1655 roku, gdy ucierpiał od najeźdźców, oraz wielki pożar miasta w 1792 roku – wtedy ocalał niemal cudem, podczas gdy inne budowle Starogardu legły w gruzach. W 1769 roku w świątyni zaprzysięgli akt konfederacji pomorskiej konfederaci, co było jednym z ważniejszych wydarzeń politycznych w historii miasta.

Podczas II wojny światowej zniszczona została kaplica Przemienienia Pańskiego – odbudował ją po 1945 roku ksiądz Paweł Wiecki, który systematycznie usuwał zniszczenia powstałe podczas nalotów bombowych i ostrzału artyleryjskiego. Główne prace renowacyjne w latach 1954-1958 oraz 1988-2000 pozwoliły odkryć pełne piękno najstarszego zabytku Starogardu.

W XIX wieku wokół fary skupiało się życie religijne miasta – powstało Towarzystwo Śpiewu św. Cecylii w 1888 roku, a rok później rozpoczęło działalność charytatywną Zgromadzenie Sióstr Elżbietanek.

Dla kogo to miejsce

Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników gotyku i architektury sakralnej – to jedno z najlepiej zachowanych dzieł tego stylu na Pomorzu Gdańskim. Średniowieczna polichromia i barokowe wnętrze przyciągną także pasjonatów sztuki dawnej.

Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z przechadzką po starym mieście Starogardu, w pobliżu znajdują się średniowieczne mury obronne z Basztą Gdańską oraz Muzeum Ziemi Kociewskiej. Dla osób zainteresowanych historią regionu fara stanowi doskonały punkt wyjścia do poznania dziejów Kociewia.

Informacje praktyczne – dojazd, zwiedzanie, godziny otwarcia

Kościół znajduje się przy ulicy Hallera 3 w centrum Starogardu Gdańskiego, tuż przy skarpie nad rzeką Wierzycą. Z dworca PKP do świątyni można dojść pieszo w około 10-15 minut przez centrum miasta. Dla zmotoryzowanych dostępne są miejsca parkingowe w okolicy.

Starogard Gdański leży 44 km na południe od Gdańska, przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 22 i nr 222. Dojazd z Trójmiasta zajmuje około 40-50 minut samochodem.

Jako czynny kościół parafialny, świątynia jest otwarta codziennie, najlepiej odwiedzić ją poza godzinami mszy świętych. Wstęp jest bezpłatny, warto jednak zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku. Na zwiedzanie wnętrza wystarczy 20-30 minut, choć miłośnicy architektury sakralnej mogą spędzić tu dłużej, przyglądając się detalom gotyckiego sklepienia i barokowych ołtarzy.

W obiekcie wpisanym do rejestru zabytków w 1962 roku obowiązują standardowe zasady – należy zachować ciszę i szacunek wobec miejsca kultu. Fotografowanie jest zwykle dozwolone, ale warto upewnić się w zakrystii, zwłaszcza podczas większych uroczystości.