Baszta Gdańska Starogard Gdański

Baszta Gdańska w Starogardzie to masywna ceglana wieża obronna z początku XIV wieku, która stoi przy ulicy Hallera jako jeden z nielicznych materialnych śladów krzyżackiego systemu obronnego miasta. Czterokondygnacyjna budowla ukończona w 1325 roku broniła północnego wjazdu do miasta – tego od strony Gdańska, stąd jej nazwa. Dziś mieści w sobie wystawę o okupacji hitlerowskiej, a jej wnętrze prowadzi przez cztery poziomy pełne historycznych warstw – od średniowiecznej strażnicy po więzienie z czasów II wojny światowej.

Nie jest to jedyna zachowana baszta w Starogardzie, ale zdecydowanie najlepsza pod względem stanu zachowania. I najwyższa.

Krzyżackie fortyfikacje i cech szewców

Kiedy w 1309 roku brat Teodot z Florencji – architekt na służbie zakonu krzyżackiego – podjął się przekształcenia wsi Starigrod w ośrodek miejski, zaprojektował kompleksowy system obronny. Mury miejskie wzmacniały cztery strażnice: Gdańska, Chojnicka, Gniewska i Tczewska (zwana też Młyńską). Do 1340 roku cały system był gotowy, a Baszta Gdańska stanęła jako pierwsza – już w 1325 roku.

Co ciekawe, mimo że była to budowla obronna, nie miała stałej załogi wojskowej. Pieczę nad nią powierzono cechowi szewców, co dało jej drugą, równie popularną nazwę – Baszta Szewska. Mistrzowie obuwniczy dbali o stan techniczny budowli, kontrolowali most zwodzony i pilnowali pobierania myta – specjalnej opłaty, którą kupcy wpłacali za prawo sprzedaży towarów na jarmarku miejskim.

Rano opuszczano most zwodzony i otwierano bramę, wieczorem ją zamykano, aby mieszkańcy mogli spokojnie spać. W baszcie pobierano myto i kontrolowano, kto wjeżdża do miasta.

Od kaplicy po areszt – burzliwa historia budowli

Przez wieki baszta zmieniała funkcje jak rękawiczki. Po zniszczeniach kościoła św. Mateusza podczas wojny ze Szwedami, od około 1730 roku stała się „Kaplicą na Bramie” pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Pełniła też rolę magazynu, miejsca przechowywania skarbca magistratu i akt miejskich.

W 1846 roku więziono tu uczestników zbrojnego marszu na garnizon pruski, w tym Floriana Ceynowę – jedną z najważniejszych postaci kaszubskiego ruchu narodowego. W XIX wieku baszta trafiła w ręce prywatne i służyła jako mieszkanie.

Najtragiczniejszy rozdział jej historii zapisał się podczas II wojny światowej. Niemcy urządzili tu areszt dla miejscowej inteligencji pomorskiej i kociewskiej. Z tego miejsca wywożono aresztowanych Polaków do Lasu Szpęgawskiego, gdzie dokonywano egzekucji. Po wojnie, od połowy lat 60., baszta stała się siedzibą Stacji Upowszechniania Wiedzy o Regionie – zalążka dzisiejszego Muzeum Ziemi Kociewskiej.

Co zobaczysz w środku

Już przy wejściu czeka rekonstrukcja celi więziennej z okresu okupacji. Stała wystawa poświęcona jest hitlerowskiej okupacji na ziemi starogardzkiej – tematowi trudnemu, ale przedstawionemu w sposób przystępny i merytoryczny.

Wnętrze prowadzi przez cztery kondygnacje, z których każda nosi ślady różnych funkcji pełnionych przez wieki. Grube ceglane mury, wąskie strzelnice, stromą klatka schodowa – wszystko to oddaje charakter średniowiecznej architektury obronnej. Z najwyższego poziomu rozciąga się widok na okolicę, choć trzeba przyznać, że współczesna zabudowa nieco zasłania historyczny krajobraz.

Na zewnątrz, wokół baszty, zachowały się fragmenty oryginalnych murów miejskich. To one najlepiej pokazują, jak szczelnie opasane fortyfikacjami było niegdyś miasto. W pobliżu znajduje się też efektowna instalacja – wielka pocztówka ze Starogardu, przy której chętnie robią sobie zdjęcia turyści.

W 1893 roku zwężono dolną część baszty z jednej strony, aby poszerzyć przebiegającą obok ulicę. Górna część – zwieńczenie – pozostała w stanie niemal niezmienionym od XIV wieku.

Legendy starogardzkie

Z basztą wiąże się kilka lokalnych legend. Jedna z nich mówi o chłopach starogardzkich zmuszonych do darmowej zwózki materiałów budowlanych dla Krzyżaków. Pewnego dnia zbuntowali się i uciekli do Lasu Szpęgawskiego. Przyparci przez zakon, woleli rzucić się w odmęty Jeziora Płaczewskiego niż oddać się w niewolę. Tych, których Krzyżacy zdążyli ująć, uwięziono właśnie w murach Baszty Gdańskiej.

Inna legenda opowiada o młodej burmistrzance, która pozbawiona możliwości wyjścia za mąż, skoczyła z najwyższego okna baszty do wód Wierzycy płynącej w pobliżu.

Jeszcze starsza tradycja utrzymuje, że w rejonie baszty w bród przekraczał Wierzycę biskup Wojciech, gdy w 997 roku podróżował przez te tereny do Gdańska. To oczywiście legenda – baszta powstała dopiero 300 lat później – ale pokazuje, jak ważnym punktem strategicznym było to miejsce już w czasach przedkrzyżackich.

Dla kogo ta atrakcja

Baszta Gdańska to miejsce przede wszystkim dla miłośników historii i architektury obronnej. Ekspozycja o okupacji jest poważna i wymagająca pewnej dojrzałości emocjonalnej, więc z małymi dziećmi warto zastanowić się dwa razy. Starsze dzieci i młodzież mogą natomiast wiele wynieść z wizyty, szczególnie jeśli interesuje ich historia XX wieku.

Sama architektura baszty fascynuje – solidne ceglane mury, strzelnice, masywna prostokątna bryła. To dobry punkt w trasie po Starogardzie dla tych, którzy chcą zobaczyć coś więcej niż tylko rynek i kościoły.

Wizyta nie zajmuje dużo czasu – około 30-45 minut wystarczy, żeby spokojnie obejrzeć ekspozycję i wejść na górę. Można połączyć ją ze spacerem wzdłuż zachowanych fragmentów murów miejskich lub wizytą w Muzeum Ziemi Kociewskiej, które znajduje się w centrum miasta.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Baszta Gdańska znajduje się przy ulicy gen. Józefa Hallera, w północnej części Starogardu Gdańskiego, niedaleko skrzyżowania z ulicą Kanałową. To około 10-15 minut spacerem od Rynku.

Dojazd samochodem jest prosty – można zaparkować w okolicy, choć miejsca parkingowe bywają ograniczone. Jeśli ktoś przyjeżdża pociągiem, ze stacji kolejowej do baszty jest około 20 minut pieszo przez centrum miasta.

Godziny otwarcia: Baszta jest oddziałem Muzeum Ziemi Kociewskiej, więc jej dostępność warto sprawdzić bezpośrednio w muzeum lub na stronie internetowej. Zazwyczaj obiekty muzealne w Starogardzie są otwarte od wtorku do niedzieli.

Ceny biletów: Informacje o aktualnych cenach najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum Ziemi Kociewskiej lub pod numerem telefonu muzeum. Zwykle obowiązują bilety ulgowe dla dzieci, studentów i seniorów.

Warto pamiętać, że wejście na górne kondygnacje wymaga pokonania stromych schodów – osoby z problemami z poruszaniem się mogą mieć trudności. Wnętrze nie jest przystosowane dla wózków inwalidzkich.

Na murze zewnętrznym umieszczona została tablica pamiątkowa ufundowana w 1998 roku przez zakon joanitów dla uczczenia jubileuszu 800-lecia przybycia zakonu do Polski.

Starogard Gdański to stolica Kociewia, więc wizytę w Baszcie Gdańskiej można połączyć z poznawaniem innych atrakcji regionu. W samym mieście warto zobaczyć gotycki kościół św. Mateusza, Muzeum Ziemi Kociewskiej czy Muzeum 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich. Okolica obfituje też w szlaki rowerowe i piesze prowadzące przez malownicze krajobrazy pomorskie.