Kompleks leśny Las Szpęgawski Starogard Gdański

Kilkanaście kilometrów na północny wschód od Starogardu Gdańskiego rozciąga się ogromny kompleks leśny znany jako Las Szpęgawski. To ponad 7000 hektarów głównie sosnowych borów, przez które przebiega droga krajowa nr 22 i dawna linia kolejowa Berlin-Królewiec. Ale Las Szpęgawski to nie zwykły teren rekreacyjny – to przede wszystkim miejsce pamięci narodowej, cmentarz wojenny i świadectwo jednej z najstraszniejszych zbrodni wojennych dokonanych na Pomorzu.

We wrześniu 1939 roku to właśnie tutaj, w głębi lasu między jeziorem Płaczewo a torami kolejowymi, Niemcy rozpoczęli masowe egzekucje ludności polskiej. Między wrześniem 1939 a styczniem 1940 roku w Lesie Szpęgawskim mogło zginąć od 4 do 7 tysięcy osób – nauczycieli, duchownych, urzędników, działaczy społecznych, pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kocborowie, całe rodziny.

Dlaczego właśnie tutaj – historia wyboru miejsca zbrodni

Okupanci niemieccy nie przypadkowo wybrali Las Szpęgawski. W 1939 roku w miejscu egzekucji znajdował się piaszczysty teren powyrębowy należący do niemieckiego barona Joachima von Paleske. Obszar był całkowicie niezamieszkały, gęsto porośnięty drzewami, co ułatwiało ukrycie zbrodni przed światem.

Miał też dogodny dojazd z pobliskich miast – Starogardu, Tczewa, Gniewu, Pelplina – skąd przywożono więźniów. Piaszczysty grunt ułatwiał kopanie dołów. Niemcy dodatkowo otoczyli teren posterunkami policji i Selbstschutzu, paramilitarnej organizacji złożonej z lokalnych volksdeutschów, pilnując by nikt niepowołany nie wszedł do lasu.

Pierwszego mordu w Lesie Szpęgawskim dokonano 13 września 1939 roku na 11 polskich robotnikach. Trzy dni później rozpoczęto przygotowania do masowych egzekucji – do kopania dołów zmuszano Polaków. 22 września przeprowadzono pierwszą zbiorową egzekucję pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kocborowie.

Do dziś nie udało się ustalić ostatecznej liczby ofiar ani wszystkich personaliów. Na koniec 1944 roku, na wieść o zbliżającej się ofensywie sowieckiej, Niemcy zacierając ślady zbrodni odkopali i spalili większość zwłok. Jakimś cudem ocalał jeden grób masowy, w którym znaleziono ciała nauczycieli. Ustalono około 2400 nazwisk spośród tysięcy zamordowanych.

Cmentarz wojenny i pomnik pamięci

Dziś w Lesie Szpęgawskim znajduje się cmentarz wojenny będący miejscem wiecznego spoczynku ofiar. Na terenie usytuowanych jest 32 groby masowe w jednym kompleksie oraz 7 mogił oddalonych o 500-1000 metrów. Znajduje się tu też ołtarz oraz charakterystyczny monument, który trudno przejść obojętnie.

Pomnik przedstawia 150 betonowych słupów przypominających drzewa oraz ścięte pnie. Na pniach wyryto nazwiska zidentyfikowanych ofiar. Jeden z pni pozostał niezapisany – symbolizuje wszystkie ofiary, których mimo upływu lat nie udało się zidentyfikować. Przesłanie pomnika opiera się na symbolice drzewa i lasu jako życia i współistnienia, które zostało brutalnie przerwane.

Cały kompleks jest stopniowo odnawiany. Kolejne mogiły przechodzą restaurację, otoczenie staje się bardziej dostępne i zadbane. Wieczorem pomnik jest rozświetlony, co nadaje temu miejscu szczególny, kontemplacyjny charakter.

Dla kogo to miejsce

Las Szpęgawski to przede wszystkim miejsce dla tych, którzy chcą oddać hołd ofiarom i poznać trudną historię regionu. Nie jest to atrakcja turystyczna w tradycyjnym sensie – to miejsce pamięci wymagające powagi i szacunku.

Warto tu przyjechać z młodzieżą szkolną w ramach lekcji historii. Miejsce odwiedzają grupy harcerzy, delegacje samorządowe, organizacje kombatanckie. Corocznie w rocznicę zbrodni odbywają się uroczystości z mszą świętą, apelem pamięci i salwą honorową.

Dla mieszkańców regionu to ważny punkt na mapie pamięci narodowej – obok Piaśnicy koło Wejherowa i Mniszka pod Świeciem jedno z głównych miejsc masowych egzekucji ludności polskiej na Pomorzu podczas II wojny światowej.

Co warto wiedzieć przed wizytą

Sam kompleks leśny rozciąga się od miejscowości Owidz na południu do Trzcińska na północy. Cmentarz wojenny znajduje się w głębi lasu, za torami kolejowymi. Dojazd jest możliwy drogą gruntową – warto mieć to na uwadze planując wizytę, szczególnie po opadach deszczu.

W okolicy cmentarza, za torami przy drodze do grobów masowych, znajduje się także stary cmentarz poewangelicki z charakterystyczną czerwoną cegłą, która przyciąga wzrok już z daleka. To dodatkowy element historycznego krajobrazu tego terenu.

Dla osób zainteresowanych aktywnym wypoczynkiem Las Szpęgawski oferuje też możliwości spacerów, biegania czy jazdy na rowerze – to w końcu ponad 7000 hektarów lasu. Trzeba jednak pamiętać o charakterze tego miejsca i zachować odpowiedni szacunek, szczególnie w okolicach cmentarza wojennego.

Kontekst historyczny – zbrodnia na Pomorzu

Aresztowania Polaków w Starogardzie Gdańskim i okolicach rozpoczęły się już 2 września 1939 roku. Codziennie do starogardzkiego więzienia trafiało od 30 do 50 osób. Wkrótce więzienie było tak przepełnione, że zorganizowano dodatkowy obóz dla internowanych, zaadaptowano także Basztę Gdańską i synagogę.

Przed połową września powstał w Starogardzie tzw. Volksgericht – sąd ludowy złożony głównie z volksdeutschów pod przewodnictwem landrata Erwina Johsta, który decydował o losie uwięzionych. Zdarzało się też, że o losie więźnia decydował przywódca starogardzkiego Selbstschutzu – Paul Drews.

Za zbrodnię odpowiadała III Rzesza oraz podległe jej Wehrmacht, Gestapo, SS, SA, Einsatzkommando 16 i Landresgandarmerie. Komandami odpowiedzialnymi za mordy dowodzili funkcjonariusze SS. Podobnych zbrodni dokonano na całym Pomorzu Gdańskim, gdzie zginąć mogło nawet 40 tysięcy Polaków.

Praktyczne informacje

Dojazd: Las Szpęgawski znajduje się na północny wschód od Starogardu Gdańskiego. Cmentarz wojenny jest dostępny drogą gruntową prowadzącą w głąb lasu. Najlepiej dojechać samochodem – parking znajduje się w pobliżu miejsca pamięci. Z centrum Starogardu to około 15-20 minut jazdy.

Godziny otwarcia: Cmentarz wojenny jest dostępny cały rok, przez całą dobę. Nie ma bramek ani ograniczeń czasowych. Warto jednak planować wizytę w godzinach dziennych ze względu na lokalizację w lesie.

Wstęp: Bezpłatny. To miejsce pamięci narodowej, nie pobiera się opłat za wstęp.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzenie cmentarza, obejrzenie pomnika i grobów masowych warto przeznaczyć około godziny. Jeśli planuje się także spacer po okolicy lub wizytę na pobliskim cmentarzu poewangelickim, można zostać dłużej.

Dodatkowe informacje: Miejsce wymaga odpowiedniego zachowania i szacunku. Warto zabrać kwiaty lub znicze. Teren jest stopniowo modernizowany, ale wciąż znajduje się w lesie, więc odpowiednie obuwie będzie przydatne, szczególnie po deszczu.