Archiwum Diecezjalne Pelplin

Archiwum Diecezjalne w Pelplinie to instytucja, która od niemal stu lat gromadzi i udostępnia dokumenty związane z historią Kościoła i społeczeństwa na Pomorzu. Mieści się w gmachu Biblioteki Diecezjalnej przy ulicy Biskupa Dominika 7, w samym sercu małego, ale pełnego historii miasteczka Pelplin. To miejsce przede wszystkim dla pasjonatów genealogii, badaczy dziejów rodzinnych i historyków, choć nie tylko.

Dla osób tropujących ślady swoich przodków to prawdziwa skarbnica. W zbiorach znajduje się około 130 metrów bieżących akt, w tym cenne księgi metrykalne z terenów Ziemi Chełmińskiej, Lubawskiej i Pomorza Nadwiślańskiego.

Historia archiwum i jego zbiory

Placówkę powołał do życia w 1928 roku biskup Stanisław Wojciech Okoniewski. Początkowo funkcjonowała jako Archiwum Diecezji Chełmińskiej, a obecną nazwę nosi od 1992 roku, kiedy to po reorganizacji struktur kościelnych w Polsce większość obszaru dawnej diecezji chełmińskiej włączono do nowo utworzonej diecezji pelplińskiej.

Losy archiwum nie były łatwe. Druga wojna światowa przyniosła ogromne straty – wiele dokumentów wywieziono, część zniszczono celowo. Akta kurialne i regencyjne z lat 1772-1939, pozostawione w Gdańsku, spłonęły wraz z tamtejszym Archiwum Państwowym w 1945 roku. To blisko 20 tysięcy poszytów, które bezpowrotnie zniknęły z historii. Akta kapitulne ocalały dzięki temu, że pozostawiono je w kapitularzu, choć i one są mocno zdekompletowane.

Po wojnie zbiory, ze znacznymi ubytkami, wróciły do Pelplina. W latach 1980-1984 wybudowano nowy gmach specjalnie dla archiwum, a jesienią 1984 roku przeniesiono tam cały zasób. Mimo wojennych strat pelplińskie archiwum pozostaje jedną z ważniejszych tego typu placówek na Pomorzu.

W zbiorach archiwum znajduje się pergaminowy dokument króla Przemysła II z pieczęcią majestatową z 15 sierpnia 1295 roku – jeden z najcenniejszych zabytków w kolekcji, który przeszedł kompleksową konserwację.

Co można znaleźć w archiwum

Zasób jest zinwentaryzowany i udostępniony do badań naukowych. Księgi metrykalne – czyli zapisy chrztów, ślubów i zgonów – można przeglądać w komputerach w pracowni archiwalnej. To duże ułatwienie, bo nie trzeba przekładać starych, często kruchych ksiąg. Digitalizacja całego zasobu ksiąg metrykalnych to efekt wieloletniej współpracy z Pomorskim Towarzystwem Genealogicznym.

Dla osób szukających swoich korzeni powstała baza PomGenBaza – wieloletni projekt indeksacji, który znacznie ułatwia poszukiwania konkretnych nazwisk i rodzin. Archiwum współpracuje z genealogami od ponad dwudziestu lat, za co w ostatnich latach otrzymało wyróżnienie od Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego.

Dokumenty dotyczą nie tylko spraw stricte kościelnych. W aktach można znaleźć informacje o życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym regionu. To materiał do badań nad historią Pomorza w szerokim kontekście – od codzienności parafian po wielkie wydarzenia polityczne, które kształtowały ten region.

Dla kogo jest to miejsce

Archiwum Diecezjalne to nie miejsce na spontaniczną turystykę. Nie ma tu ekspozycji muzealnych ani przewodników oprowadzających grupy zwiedzających. To placówka naukowo-badawcza, przede wszystkim dla osób, które mają konkretny cel.

Najczęściej odwiedzają je pasjonaci genealogii tropujący losy swoich przodków, studenci i naukowcy pracujący nad rozprawami dotyczącymi historii Pomorza, regionaliści oraz osoby potrzebujące dokumentów do spraw spadkowych czy potwierdzenia faktów z historii rodziny. Jeśli ktoś szuka informacji o przodkach z terenów dawnej diecezji chełmińskiej lub obecnej pelplińskiej, to jedno z kluczowych miejsc, gdzie warto zajrzeć.

Archiwum współpracuje z genealogami, udostępniając zdigitalizowane księgi metrykalne i wspierając tworzenie indeksów nazwisk, co znacznie przyspiesza poszukiwania rodzinne.

Jak przygotować się do wizyty

Nie można po prostu przyjść i wejść do środka. Wizytę trzeba umówić wcześniej telefonicznie pod numerem 723 296 236 lub mailowo na adres [email protected]. To standardowa procedura w archiwach – pracownicy muszą przygotować odpowiednie materiały i zapewnić miejsce w czytelni.

Warto dokładnie określić, czego się szuka. Im bardziej precyzyjne zapytanie, tym łatwiej archiwistom pomóc w odnalezieniu właściwych dokumentów. Przydatne będą informacje o nazwiskach, datach, miejscowościach, parafiach. Jeśli ktoś dopiero zaczyna poszukiwania genealogiczne, dobrze jest wcześniej zebrać podstawowe informacje od rodziny.

Archiwum jest otwarte od czwartku do piątku w godzinach 9:00-16:00 oraz w soboty od 9:00 do 14:00. Uwaga – w lipcu i sierpniu placówka jest zamknięta, więc planując wizytę latem, trzeba to uwzględnić.

Ile czasu poświęcić na wizytę

To zależy od zakresu poszukiwań. Czasem wystarczy godzina lub dwie, jeśli szuka się konkretnego wpisu w księdze metrykalnej i ma się dokładne dane. Innym razem badania mogą zająć cały dzień, a nawet wymagać kilku wizyt. Osoby prowadzące rozbudowane badania genealogiczne często wracają tu wielokrotnie.

Jeśli ktoś jedzie z daleka, warto zaplanować sobie więcej czasu i być może połączyć wizytę w archiwum ze zwiedzaniem samego Pelplina. Miasteczko to ma do zaoferowania imponującą katedrę z bogatym wyposażeniem, a także wspomnianą już Bibliotekę Diecezjalną, która mieści jedną z najcenniejszych kolekcji starych druków w Polsce.

Praktyczne informacje o dostępie

Pelplin leży w powiecie tczewskim, około 50 kilometrów na południe od Gdańska. Dojazd samochodem jest prosty – miejscowość leży przy drodze krajowej nr 91. Z Gdańska to niecała godzina jazdy, z Torunia podobnie. Parking można znaleźć w okolicy biblioteki.

Komunikacją publiczną można dojechać autobusami z Tczewa lub Gniewu. Z większych miast warto jechać przez Tczew, skąd są regularne połączenia. Archiwum mieści się w centrum Pelplina, więc od przystanku to kilka minut spacerem.

Nowy gmach archiwum powstał w latach 1980-1984 specjalnie z myślą o przechowywaniu cennych dokumentów – zapewnia odpowiednie warunki temperatury i wilgotności, które chronią stare akta przed zniszczeniem.

Opłaty i zasady korzystania ze zbiorów

Korzystanie z zasobów archiwum w celach naukowych i badawczych jest bezpłatne. To standard w archiwach kościelnych i państwowych w Polsce. Mogą pojawić się opłaty za dodatkowe usługi, takie jak wykonanie kopii dokumentów czy wydanie zaświadczeń, ale samo przeglądanie materiałów w czytelni nic nie kosztuje.

W pracowni obowiązują standardowe zasady archiwalne – dokumenty ogląda się w wyznaczonym miejscu, pod nadzorem, z zachowaniem odpowiedniej staranności. Nie można wnosić jedzenia, picia, dużych toreb. Można robić notatki, często możliwe jest również fotografowanie dokumentów na własny użytek, choć zasady mogą się różnić w zależności od stanu zachowania materiałów.

Personel archiwum – w tym doświadczona archiwistka i duchowni zajmujący się zbiorami – pomaga w odnalezieniu potrzebnych materiałów i udziela wskazówek. Warto korzystać z ich wiedzy, zwłaszcza jeśli to pierwsza wizyta w archiwum tego typu.

Pelplin jako cel podróży

Samo archiwum to punkt na mapie przede wszystkim dla osób z konkretnym celem badawczym. Ale Pelplin jako całość zasługuje na odwiedziny. Miasteczko, choć niewielkie, ma bogatą historię – przez wieki było siedzibą biskupów chełmińskich, a od lat 90. XX wieku pelplińskich.

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny to jeden z najpiękniejszych przykładów gotyku na Pomorzu. We wnętrzu znajdują się cenne dzieła sztuki, w tym słynne organy i bogate wyposażenie. Obok katedry działa muzeum diecezjalne z kolekcją sztuki sakralnej.

Biblioteka Diecezjalna, w której gmachu mieści się archiwum, sama w sobie jest instytucją o międzynarodowym znaczeniu. Przechowuje bezcenne starodruki, rękopisy i inkunabuły. Choć to przede wszystkim biblioteka naukowa, organizuje czasem wystawy i wydarzenia otwarte dla szerszej publiczności.

Godziny otwarcia: czwartek–piątek 9:00–16:00, sobota 9:00–14:00 (zamknięte w lipcu i sierpniu)
Kontakt: tel. 723 296 236, e-mail: [email protected]
Adres: ul. Biskupa Dominika 7, 83-130 Pelplin
Wstęp: bezpłatny (konieczne wcześniejsze umówienie wizyty)
Czas wizyty: od 1-2 godzin do całego dnia, w zależności od zakresu poszukiwań